Aan het Volk van Nederland – tegen corruptie, de Oranjes en vriendjespolitiek, vóór vrijheid en geluk!

 Dit fameuze pamflet van 233 jaar geleden is een van de eerste uitingen van het streven naar geluk in de Nederlandse politiek!

Aanhef van het pamflet Aan het Volk van Nederland

 

Vandaag, 26 september, maar dan in 1781. Talloze Nederlanders worden die ochtend verrast door een pamflet in de vorm van een brief, dat de nacht ervoor in het geheim is verspreid. De schrijver is anoniem, de slaperige lezer weet dan nog niet dat op diens arrestatie al snel een hoog bedrag komt te staan.

Dit pamflet Aan het Volk van Nederland en de gebeurtenissen daaromheen zijn een verbazingwekkend stukje geschiedenis, dat vrijwel niemand kent. Hoog tijd om dat snel, met zevenmijlslaarzen, in te halen.

“Twee eeuwen onderdrukking is genoeg”
De burger die dit anonieme geschrift nieuwsgierig open slaat, vindt daarin één grote aanklacht tegen de Oranjes en hun klassieke tegenhanger de regenten: “Myne waarde Medeburgers! Gylieden zyt nu sederd byna twee eeuwen de speelbal geweest van allerlei heerschzugtige Lieden…” Vervolgens doet de schrijver dat verhaal van twee eeuwen onderdrukking (sinds het ontstaan van de republiek) uitvoerig uit de doeken. Hij pleit ervoor het gezag niet langer uit handen te geven aan “Vorsten en Lieden van Hooge Geboorte”, want “Het land hoort Ulieden, en malkander toe en niet de Prins met zyn Grooten alleen…”

Mensen zijn geschapen voor het geluk
Hoe het dan wel moet, beschrijft de, kennelijk goed onderlegde, pamflettist ook — en let op de centrale plaats van het geluk daarbij!
Intrigerend genoeg, betoogt hij dat alles binnen de context van het christelijke geloof, dat toen algemeen werd aangehangen:

“God, onze gemeene [= gemeenschappelijke] vader, heeft de mensen geschapen om gelukkig te worden, en aan alle menschen, niemand uitgezonderd, de verpligting opgelegd om anderen, zo veel in hun vermogen is, gelukkig te maken.”
“Om dit goede oogmerk van den Schepper te bereiken, dat is om hun geluk te bevorderen, hebben de menschen gevonden niet beter te kunnen doen, dan zig in groote getallen, somtyds van enige millioenen, byeen te voegen en grote maatschappyen [= samenlevingen] opterigten, waarvan de leden van nature allen egaal en aan elkanderen gelyk zyn, en de een niet is onderworpen aan den anderen.”

Eerste pagina van het pamflet Aan het Volk van Nederland

De Nederlandse revolutionairen liepen voor
En dit alles in 1781! Acht jaar voordat in Frankrijk de Revolutie van 1789 zou uitbreken, die later in alle geschiedenisboekjes terecht zou komen. In Nederland ging de revolutie, mede voorbereid door dit pamflet, reeds in 1784 van start, op een andere en zachtere manier dan die in Frankrijk.

Leider die het volk niet veel kan schelen
De Stadhouder is op dat moment Willem V, getrouwd met Wilhelmina van Pruisen. Het land is weliswaar een republiek, maar door huwelijken met buitenlandse vorstenhuizen en het voeren van een vorstelijke hofhouding proberen de Oranjes volop een koninklijke status te handhaven. De stadhouder is verantwoordelijk voor de vloot en het leger, dat grotendeels bestaat uit buitenlandse huursoldaten. Maar die plicht vervult hij verre van gedegen, het volk van Nederland voelt zich onveilig. Verder heeft Willem V de macht om naar eigen goeddunken lokale en regionale functionarissen te benoemen, iets waarmee hij regelmatig de mensen in het land tegen zich in het harnas jaagt.

De Patriotten willen geluk en veiligheid
In het land ontstaat van onderaf een groeiende patriottische beweging die vindt dat niet langer het geluk van de Prins, maar dat van de bevolking centraal hoort te staan. Prachtig is in dat opzicht de titel van een ander geschrift uit die tijd (dat werd besproken in de provinciale vergadering van Holland):

“Ontwerp om de republiek door eene heilzame vereniging van belangen van regent en burger, van binnen gelukkig en van buiten gedugt te maaken.”

Steeds meer steden, en zelfs hele provincies, gaan openlijk in tegen de stadhouder en benoemen hun eigen regenten. Burgers bewapenen zichzelf (in het kader van de stedelijke schutterijen).

Contrarevolutie en burgeroorlog
Dan ontbrandt de contrarevolutie. Begin september 1786 stuurt de stadhouder zijn troepen af op de Overijsselse steden Hattem en Elburg. Honderden patriotten uit andere plaatsen schieten tehulp. Tegen de stadhouderlijke kanonnen is weerstand vruchteloos. Talloze inwoners vluchten de IJssel over of trekken naar Kampen. Wanneer de troepen Elburg binnentrekken, is de stad vrijwel verlaten. De leegstaande huizen worden geplunderd.
Daarmee is de burgeroorlog uitgebroken. De Staten van Holland ontnemen de prins zijn bevelhebberschap over het leger. Ook de stad Utrecht en het gewest Overijssel sluiten zich bij de Patriotten aan. Nederland valt steeds meer in twee delen uiteen.

Pruisische troepen smoren de Nederlandse revolutie
De Prins escaleert op zijn beurt. Hij roept zijn schoonfamilie uit Duitsland te hulp. En op 13 september 1787 marcheren Pruisische troepen ons land binnen. Hier en daar wordt nog dapper weerstand geboden, maar tegen deze overmacht kunnen de revolutionairen niet op.
De Orangisten vieren dit als hun ‘Gelukkige Omwenteling’. Ze jagen op de revolutionairen en plunderen in grote getale hun huizen. Wanneer het gezag is hersteld, vindt een grootscheepse zuivering plaats, waarbij tal van gekozen bestuurders, ambtenaren en rechters in steden en provincies worden ontslagen.

Duizenden vluchtelingen trekken de grens over
Tienduizenden patriotten vluchten in allerlei richtingen het land uit. Een flinke groep Nederlandse ballingen zal zich later dan ook in Parijs bevinden, wanneer daar in 1789 de ‘echte’ Revolutie uitbreekt.

Brandenburger Tor bij nacht, Creative Commons licentie, foto Thomas Wolf, www.foto-tw.de

 Foto van de Brandenburger Tor in Berlijn door Thomas Wolf
(creative commons licentie: www.foto-tw.de)

Door Nederland betaald: de Brandenburger Tor
Ten slotte krijgt Nederland de rekening toegestuurd. Koning Frederik Willem II van Pruisen wil de kosten van zijn veldtocht natuurlijk wel vergoed krijgen. De stadhouder legt hiertoe een extra belasting op. Hiervan wordt in Berlijn de Brandenburger Tor gebouwd, genaamd ‘Tor des Friedens’, ter herinnering aan Frederiks zegerijke veldtocht om de vrede in de Republiek Nederland te herstellen.

Hoeveel mensen zouden weten dat dit hedendaagse symbool van de Duitse hereniging destijds door ons Nederlanders is bekostigd, als vergoeding voor het onderdrukken van onze eigen, democratische revolutie. En dat ook nog eens op uitnodiging van het Oranjehuis…  

De geschiedenis herhaalt zich…
Daarmee zijn de ontwikkelingen echter niet ten einde. Tussen 1793 en 1795 trekken er opnieuw troepen het land binnen. Deze keer komen ze uit het zuiden, uit Frankrijk, en er vechten Nederlanders mee.
Het orangistische bewind heeft met al zijn zuiveringen geen vrienden gemaakt. Tegelijkertijd vindt dan ook in Nederland zelf een goed voorbereide opstand plaats.
Deze keer slaat stadhouder zelf op de vlucht, en wel naar Engeland; ook daar heeft hij familie zitten.
Uiteindelijk kwam er dus toch een revolutie door het Volk van Nederland. De historici zullen deze achteraf zelfs omschrijven als een ‘fluwelen revolutie’, zo weinig bloedvergieten kwam eraan te pas.

Eindelijk een echte grondwet
En op 1 maart 1796 opent in Den Haag de eerste Nationale Vergadering met als taak een eigen Nederlandse grondwet op te stellen. Een van de thema’s die daarbij ter discussie staan, is: zullen we geluk in de Grondwet opnemen?

De vergaderzaal in Den Haag van de grondwetgevende vergadering in 1796Maar er komt dan nog geen grondwet. Want het zijn vreemde, deels hoopgevende, deels tragische jaren. De nationale vergadering blijft maar praten en praten.
Een jaar later komt er eindelijk een wazige Grondwet, toch maar zonder geluk erin; maar die wordt door het volk bij stemming afgewezen.
Er volgt een tamelijk vreedzame staatsgreep (met zwijgende instemming van de Fransen). Dan komt er een echte Grondwet. En weer een staatsgreep.

Van Napoleon naar koning Willem I 
Inmiddels is Napoleon keizer. Hij maakt zijn broer Lodewijk koning van Nederland. Later stuurt hij hem zelf weer weg en maakt Nederland deel van Frankrijk. Maar Napoleon wordt verslagen en een nieuwe Prins van Oranje (de derde zoon van Willem V en ook hij getrouwd met een Wilhelmina van Pruisen) landt op het strand van Scheveningen. Korte tijd later wordt hij koning Willem I.
Na Napoleon en de Franse inlijving zijn de Nederlanders inmiddels murw, en rijp voor een monarchie. In 1814 ontstaat zo (terwijl Nederland aanvankelijk een van de eerste republieken in Europa was) het Koninkrijk Nederland, waarvan we dit jaar het 200-jarig bestaan vierden.

Desondanks waren talloze Nederlanders op dat moment de patriottische revolutie en de ideeën daarvan, nog lang niet vergeten. En – zeggen historici – in feite is er veel van overgenomen.

Het woord geluk mag dan niet in de Grondwet staan, maar de ideeën eromheen hebben een belangrijke rol gespeeld in de geboorte van de parlementaire democratie.

 

Bronnen:

De ware geschiedenis van de Patriottentijd is haast twee eeuwen lang onder een dikke laag Oranjepropaganda (over de levenloze ‘pruikentijd’ en zo) verborgen gebleven. Zelfs de geschiedschrijving is daar lang door beïnvloed. Pas in het laatste deel van de 20e eeuw hebben historici dat stof weggeveegd. Daardoor is een veel levendiger en authentieker beeld van die periode ontstaan.

– De geschiedenis van het pamflet Volk van Nederland zelf staat mooi beschreven in het boek Nederlanders van het eerste uur, Het ontstaan van het moderne Nederland 1780-1830, onder redactie van H.M. Beliën, D. van der Horst & G.J. van Setten (Amsterdam: uitgeverij Bert Bakker, 1996).
Sinds het eind van de 19e eeuw weten we dat de bekende patriot Joan Derk van der Capellen tot den Pol de auteur van het pamflet was. Zijn tijdgenoten zijn er niet achter gekomen, hoewel hij een bekende patriot was en dus tot de ‘verdachten’ had kunnen behoren.

Simon Schama, Patriotten en Bevrijders, Revolutie in de Noordelijke Nederlanden 1780-1813 (Amsterdam: uitgeverij Agon, 1989) is een lange en uitvoerige beschrijving van de ontwikkelingen uit die tijd. Het schetst o.a. de geleidelijke opkomst van de patriottenbeweging en maakt duidelijk hoe Nederland voorliep op de Franse Revolutie.

Joost Rosendaal, De Nederlandse Revolutie, Vrijheid, volk en vaderland 1783-1799 (Nijmegen: uitgeverij Vantilt, 2005) is een recenter overzicht en een stuk handzamer. Een belangrijk doel van de schrijver is om de ‘radicale onderstroom’ in de Nederlandse politiek in herinnering te brengen.

Dit is de cover van het boek De eeuw van het Geluk. Nederlandse opvattingen over geluk ten tijde van de Verlichting, 1658-1835 door dr. Peter Buijs.

Geluk en Verlichting
Maar weinig mensen weten dat geluk ten tijde van de Verlichting een thema was dat algemeen werd besproken. Want op school leren we vooral dat de Verlichting over rationaliteit gaat.
– Hoe incompleet dit beeld is, laat Peter Buijs overtuigend zien in zijn proefschrift De eeuw van het geluk, Nederlandse opvattingen over geluk ten tijde van de Verlichting, 1658-1835 (Hilversum: uitgeverij Verloren, 2007). Juister zou het zijn om te zeggen dat de Verlichting drie thema’s had, namelijk: Rationaliteit, Geluk en (op basis van die twee) Maatschappelijke Vooruitgang. Buijs onderzocht dit voor Nederland, maar zijn boek heeft parallellen in Frankrijk en Duitsland.

De Nutsbeweging
Nog een ander voorbeeld van de grote rol die geluk als inspirator van maatschappelijke vernieuwing heeft gehad, is het ontstaan van de Nutsbeweging in 1784. Nut betekende in die tijd nog letterlijk geluk, zij het vooral in de zin van algemeen volksgeluk.
– De geschiedenis van de Nutsbeweging, en wat die allemaal heeft betekend voor bijv. het onderwijs, reeds lang vóór de schoolstrijd, staat beschreven in Om het Algemeen Volksgeluk, Twee Eeuwen Particulier Initiatief 1784-1984 onder redactie van W.W. Mijnhardt en A.J. Wichers (Edam: Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen, 1984). Het boek is inmiddels alleen nog antiquarisch verkrijgbaar. De Vereniging tot Nut van het Algemeen bestaat daarentegen tot op vandaag en telt nog steeds zon 30 scholen!

Dit bericht is geplaatst in Boeken over geluk, Politiek met de tags , , , , , . Bookmark de permalink.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *