Zelfwaardering is overgewaardeerd

Rond het thema ‘geluk en gelukkig worden’ heeft zich in de beeldvorming een kluwen aan ideeën gevormd, die allemaal te maken hebben met het idee dat je positief over jezelf moet zijn. En werkt het? Soms maar al te goed!

We houden het bij één voorbeeld. Steeds meer studenten in de Verenigde Staten denken dat ze bijzonder zijn. Dat is goed te meten, omdat de opvattingen van beginnende studenten al van af 1966 worden gemeten in het jaarlijkse American Freshman Survey. Over deze 46 jaar is het aantal studenten dat zijn eigen academische vaardigheden beschouwt als “boven het gemiddelde” dramatisch gestegen.
Dat geldt ook voor zaken als “zelfvertrouwen”, “goed kunnen schrijven” en “goed in wiskunde” (individualistische, maar sociaal hoog gewaardeerde zaken) — in feite blijken de schrijfvaardigheden trouwens achteruit te zijn gegaan.
En het geldt weer niet voor de eigen inschatting van minder individualistische (én sociaal lager gewaardeerde karaktertrekken) als: “vermogen tot samenwerking”, “begrijpen van anderen” en “spiritualiteit”.
O.k, Nederlandse studenten zijn anders dan die in de VS, dus we trekken er wat van af. Maar we kennen sinds de financiële crisis ook nog andere groepen met een bovengemiddelde zelfwaardering.

Is deze vorm van zelfwaardering werkelijk wat de schrijvers van geluks- en andere zelfhulpboeken voor ogen stond — of is er ergens iets misgegaan?

Zelfwaardering onder de loep
Laten we eens kijken. Een van de helderste boeken over zowel de nadelen als de voordelen van het streven naar zelfwaardering is ‘The Myth of Self-Esteem’ van Albert Ellis (2005). Ellis is de pionier van de Rationeel-Emotieve (Gedrags)Therapie. Hij gebruikt daarvoor ideeën uit het Grieks-Romeinse Stoïcisme en het Epicurisme, uit existentialisme, psychotherapie en gedragstherapie. Toch is zijn verhaal simpel en samenhangend: uiteindelijk is hij een moderne lange termijn hedonist, die in het leven (voor iedereen) zoveel mogelijk plezier en zo min mogelijk pijn nastreeft. Let wel, hij is géén egoïst, want hij vindt dat je dit altijd doet in verbinding met anderen (ook buiten je eigen groep). Het is een filosofie die aansluit bij die van veel geluks(onder)zoekers.

De voordelen van zelfwaardering
Streven naar zelfwaardering, zegt Ellis, kan iemand motiveren tot succes om daarmee de erkenning van anderen te verwerven. Het maakt het leven tot een interessant ‘spel’, waarin mensen hun daden en persoon regelmatig vergelijken met de daden en persoon van anderen. ‘Streven naar zelfwaardering’ stimuleert iemand ertoe een goede indruk te maken op anderen, wat een praktische waarde heeft bij het verdienen van inkomen of het verwerven van een betere positie.
Dat niet alleen. Het kan je veel voldoening bezorgen, wanneer je jezelf waardeert als ‘nobel’, ‘groots’ of ‘voortreffelijk’. Het kan mensen ertoe motiveren bijzondere kunstwerken voort te brengen of ontdekkingen te doen. Het kan ten slotte een heerlijk gevoel zijn om te weten dat je beter bent dan anderen, misschien zelfs wel nu en dan “je als een god te voelen” (Ellis, p. 75; de link naar Lloyd Blankfein was te treffend om over te slaan.)
Kortom, zelfwaardering heeft ons heel wat te bieden. We beginnen bijna te begrijpen waarom die Amerikaanse studenten er zo tuk op zijn. “Om het helemaal op te geven”, zegt Ellis, vergt dan ook “een behoorlijk offer” (p.76).

De nadelen van zelfwaardering
Zelfwaardering belangrijk vinden, heeft ook nadelen. Zo zullen maar weinig mensen over genoeg talenten en vaardigheden beschikken om die waardering altijd te verdienen. Het gevaar bestaat bovendien dat je door al dat waarderen en vergelijken, jezelf juist steeds meer op je minder goede punten gaat richten (waardoor je jezelf weer minder waardeert, enzovoort…) Wanneer je er almaar op uit bent die waardering te verdienen, betekent dit ten slotte dat je voorbijgaat aan het plezier en de vreugde die je aan andere zaken kunt ontlenen. De kans bestaat zelfs dat je de vraag ‘wat verlang ik werkelijk, wat maakt mij echt gelukkig?’ helemaal vergeet te stellen.

Zelfwaardering? Vergeet het!
Laten we toch ophouden over zelfwaardering, zegt Ellis eigenlijk. We kunnen met goede redenen onze daden, onze woorden, onze vaardigheden en soms zelfs onze emoties beoordelen en proberen te verbeteren. Maar ons ‘zelf’, ons ego, ons ikje, dat is er gewoon. Als we dat graag willen, zegt hij, kunnen wij besluiten onszelf positief te beoordelen, simpelweg omdat we in leven zijn. Dat is beter dan het omgekeerde. Mits we maar beseffen dat dit (net als het omgekeerde) uiteindelijk nergens op is gebaseerd. Als we iets verkeerd doen, in onze eigen ogen of die van anderen, heeft dit dus ook geen consequenties voor onze zelfwaardering. (Wel kunnen we hetgene wat we verkeerd deden bekritiseren, rechtzetten of proberen te verbeteren.)
Maar er is een alternatief dat nog eerlijker is, zegt Ellis: we zouden kunnen besluiten om “ons ‘zelf’, onze ‘essentie’, onze ‘totaliteit’, niet te waarderen at all. Yes, at all!”

Zelf-acceptatie in plaats van zelf-waardering
Het lijkt zo’n klein verschil: van zelf-waardering naar zelf-acceptatie, maar de afstand is hemelsbreed.
• Bij zelfwaardering is er altijd een bron, waaraan we die waardering ontlenen.
• Zelfacceptatie betekent daarentegen dat wij onszelf waarderen, wat wij ook doen, denken, voelen of hebben gedaan. Het betekent allerminst dat wij alles wat we doen, denken of voelen accepteren. Er is soms veel wat we beter kunnen doen. Laten we ons dáárop concentreren, adviseert Ellis, “and get on with our lives”.

Niet nieuw, maar subtiel en vatbaar voor misverstanden
Het onderscheid tussen zelfwaardering en zelfacceptatie (al dan niet in deze woorden) is natuurlijk niet nieuw, zeker niet voor gelukscoaches en -deskundigen. Maar het is goed onszelf eraan te herinneren, hoe moeilijk het is om subtiele verschillen als deze zo over te brengen dat ze niet meteen weer door de gebruikers en de media worden omgebogen — tot iets dat zelfs tegengesteld kan zijn aan de oorspronkelijke bedoeling.

Dit bericht is geplaatst in Misverstanden over geluk, Psychologie met de tags , , , . Bookmark de permalink.