Geluk en onderwijskwaliteit: geluk als maatstaf voor de kwaliteit van onderwijs en als deel van het leerplan (curriculum)

Kwaliteit-van-onderwijsOp 25 juni vond in Nieuwegein een groot congres plaats over de Kwaliteit van het Onderwijs. 500 Mensen deden er aan mee. Ik was daar een van. Een aantal essays ter voorbereiding wierpen een brede blik op de taken en uitdagingen van het onderwijs. Slechts één woordje ontbrak daarin. En dat is geluk. Terwijl dit nu net zo’n mooie focus had kunnen zijn. In deze blog laat ik zien op welke manier het huidige en toekomstige geluk van de leerlingen een leidraad voor onderwijskwaliteit kan zijn.

Waarom zouden we geluk als maatstaf voor de kwaliteit van onderwijs kiezen?
Laat mij eerst antwoorden met een tegenvraag: welke maatstaf wilt u dán nemen? Beroepsvoorbereiding of ontplooiing wellicht. Dienen die uiteindelijk niet het doel om gelukkiger te worden?

Maar het gaat niet alleen om de leerling, zult u misschien zeggen, de school heeft ook een taak (of functie) jegens de maatschappij.
Maar kunnen we die niet ook in termen van geluk formuleren? Zodat leerlingen worden opgeleid om (via hun beroep en op andere manieren) bij te dragen aan het geluk in de wereld.

Ja, dat klink mooi, maar is geluk niet een beetje een vage maatstaf?
Ik hoor het al, u bent welwillend (dat valt te prijzen!), maar niet op de hoogte van het hedendaagse geluksonderzoek. Als iemand die betrokken is bij onderwijs, zou u dat zo langzaamaan toch echt moeten zijn! (Al bent u – want ik hoop dat u dit niet als verwijt, maar als een aansporing ziet – lang niet de enige, die op dit gebied wat heeft in te halen…)

Geluksonderzoek, daar heb ik echt wel eens over gehoord, maar staat dit niet nog in de kinderschoenen?
Het antwoord is simpelweg nee. Wetenschappelijk onderzoek naar geluk bestaat inmiddels zo’n veertig jaar. Om een lang verhaal kort te houden: het is net zo sterk en zwak als gewoon sociaal-wetenschappelijk of onderwijskundig onderzoek.

We weten inmiddels wat de belangrijkste oorzaken van geluk zijn, zowel op individueel niveau als op het niveau van landen/samenlevingen.

We weten daarenboven ook nog eens wat de gevolgen van geluk zijn. Anders gezegd, we weten welke voordelen ‘gelukkig zijn’ heeft voor mensen zelf en voor de samenleving waarvan zij deel uitmaken. Ze zijn bijvoorbeeld succesvoller, maar ook eerlijker bij het invullen van hun belastingformulier.

Bouwen-aan-beter-onderwijs

Aanleiding tot het congres Kwaliteit van Onderwijs

En gaat dit onderzoek ook over onderwijs?
Eerlijk gezegd, nog veel te weinig. Maar er zijn wel enkele markante uitkomsten. Om een paar voorbeelden te noemen:

• Binnen een land als Nederland of België draagt extra opleiding zo goed als niets bij aan extra geluk. Ik hoop dat dit u een beetje pijn doet. Dat kan toch niet de bedoeling zijn van jaren extra investering in tijd, uren en welgemeende betrokkenheid? Van leraren zowel als leerlingen of studenten.

• Tussen landen bekeken, maakt onderwijs daarentegen wel verschil. Zo zijn de Fransen binnen Europa, ondanks de zon en hun mooie landschappen, notoir ongelukkig. Recent onderzoek van o.a. geluksprofesor Ruut Veenhoven maakt aannemelijk dat het gecentraliseerde onderwijs, met weinig ruimte voor individuele autonomie, daar mede schuldig aan is. Dáár mag u dus weer blij mee zijn!
Zonder expliciet naar geluk te streven, hebben onderwijs¬vernieuwingen in ons land er wel degelijk invloed op gehad. Grappig trouwens, zo’n onderzoek als dit laat ook zien dat je geluk kunt bevorderen zonder het per se over geluk te hebben. Elk vak kan daar dus een bijdrage aan leveren.

• Weer uit ander onderzoek, ook niet van de eerste de beste (de internationaal bekende prof. Richard Layard van de London School of Economics) blijkt: wie emotioneel gezond is op jonge leeftijd, heeft later de grootste kans om een gelukkig leven te leiden. Deze invloed is groter dan die van inkomen, en zelfs sterker dan die van kennis en opleiding.

Je kunt het nog anders zeggen: emotionele gezondheid op hun huidige leeftijd, wat nauw samenhangt met geluk, biedt leerlingen de grootste kans op een geslaagd leven in de toekomst. Veel duidelijker dan dit kun je het belang van geluk niet maken!

Een ander punt, dat overigens niet één specifiek onderzoek betreft, is de theoretische nabijheid van gelukspsychologie en de cognitieve gedragstherapie, uitgerekend die stroming van psychotherapie, waarvan het effect het meest hard kan worden gemaakt. Gelukspsychologie en cognitieve gedragstherapie zijn namelijk op een vergelijkbare opvatting van emoties gebaseerd (die uiteindelijk teruggaat tot de Stoïcijnen, maar dat is een ander verhaal…)

Hmm, het begint interessant te worden…
Weten we dan ook wat onderwijs zou moeten doen om leerlingen gelukkiger te maken? Ofwel wat zou dit alles betekenen voor het curriculum?
Nu komen we op een punt, waar het loont om eerlijk toe te geven dat we nog aan het begin staan. Maar ook weer niet helemaal. Er zijn wel degelijk een aantal bronnen en voorbeelden, grotendeels gesteund door onderzoek. Ook valt een globale richting aan te geven.

Op diverse lagere en middelbare scholen vindt al officieel geluksonderwijs plaats, vooral in Angelsaksische landen. Een enkele school heeft geluk (c.q. wellbeing) zelfs als centraal doel voor de hele school gekozen. In Engeland en Wales zijn gelukslessen verplicht. Verschillende lessenseries rondom geluk zijn in boekvorm gepubliceerd.

In Nederland zijn er lessenseries ontwikkeld voor het basisonderwijs (door Clara den Boer van Gelukskoffer) en het middelbaar onderwijs (door Jacquelien Boerefijn van Positief Onderwijs). Met beide pakketten is inmiddels ruime ervaring opgedaan en er is zelfs onderzoek naar gedaan.

In het algemeen maken deze lespakketten gebruik van oefeningen, waarvan het effect in psychologisch onderzoek naar geluk is aangetoond. Daarnaast maken ze regelmatig gebruik van inzichten (uit onderzoek) in naastliggende gebieden, zoals sociaal-emotioneel onderwijs, mindfulness-training of programma’s in innerlijke veerkracht (resilience).
Tegelijk wordt het onderzoek naar de tegenvallende of zelfs negatieve gevolgen van training in zelfwaardering (nog niet zo lang geleden vormde zich hieromheen zelfs een hele beweging) gezien als een waarschuwing voor hoe het niet moet.

Bij dit alles is er nog geen sprake van een overkoepelende didaktiek. Evenmin is er, theoretisch gezien, al een echte leertheorie van geluk. Ten slotte zijn er nog nauwelijks gedachten over de plaats van geluk in het algehele curriculum van de school.
Zelf heb ik daar echter wel ideeën over die, denk ik, op wat langere termijn veelbelovend zijn, en tot een centrale plaats voor geluk in het onderwijs zouden leiden.

Ik sta meestal sceptisch tegenover ‘grote verhalen’. Maar wat je tot nu toe hebt verteld, lijkt me nuchter en hout te snijden. Dus laat maar horen.
Het is gek maar waar, we hebben leertheorieën voor van alles, maar niet voor geluk. Zo’n leertheorie van geluk zou de vraag moeten beantwoorden: wat leren mensen, wat verandert er in hen, wanneer zij gelukkiger worden? En hoe kunnen wij dit bevorderen?

Wat we weten over oorzaken van geluk kan ons alvast een eind op weg helpen. Uit het onderzoek naar geluk in samenlevingen blijkt overduidelijk dat samenlevingen, waarin beter aan menselijke behoeften wordt voldaan, gelukkiger zijn. Zulke samenlevingen zijn in het algemeen welvarend en democratisch. Er heerst vrede. De overheid behandelt burgers gelijk (laat zich niet omkopen) en heeft beleidsmatig oog voor de burgers. (Inderdaad, ook al kan het nog steeds beter, landen als Denemarken en Nederland.)

Het individueel en gezamenlijk leren te voorzien in onze behoeften, is dus een prachtig doel van onderwijs, dat wezenlijk bijdraagt aan ons geluk. Daaronder vallen zowel fysieke behoeften als algemene psychologische behoeften (met name: aan relaties, aan autonomie, aan competentie – ‘het gevoel dat je iets kúnt’ – en aan betekenis – meaning of purpose; nogal wat onderwijsvernieuwers bepleiten meer aandacht voor dit soort thema’s!).

Het verschil tussen wensen, verlangens en voorkeuren enerzijds en behoeften anderzijds zal duidelijk zijn, hoop ik. Behoeften zijn iets waar we niet buiten kunnen. Bovendien zijn ze in doorsnee voor iedereen hetzelfde (al is daarbij wel een individuele invulling mogelijk: een algemene behoefte aan een sociale relaties betekent niet dat iedereen op dezelfde man of vrouw zal vallen).

In feite is het leren voorzien in onze behoeften natuurlijk een doel dat we allang, direct en indirect, via onderwijs plegen te bevorderen.

Waarom zouden we dat niet expliciet maken?

Een dergelijk doel geeft inhoudelijk veel sterker richting aan het onderwijs dan iets als ‘aansluiten bij de arbeidsmarkt’ of ‘voorbereiden op een wetenschappelijke opleiding’. Het dwingt ons expliciet om ruimer te kijken dan alleen de voorbereiding voor een (verdwijnend of veranderend) beroep of een wetenschappelijke studierichting.

Nu je het zegt. Geluk en onderwijskwaliteit — intrigerend dat bijna niemand aan deze invalshoek voor leerplanontwikkeling heeft gedacht. En ook dat het thema ‘menselijke behoeften’ als leidraad hierbij zo helder in beeld komt. Ga verder.

Zoals gezegd, is het kunnen vervullen van onze behoeften een centraal aspect van gelukkig(er) worden. Een deel daarvan hangt van onze omgeving af, een ander deel hebben wij zelf (apart of samen) in de hand. Gelukkiger worden bestaat dus voor een groot deel uit het vervullen van (onontkoombare en gerechtvaardigde) verlangens.

In het klassieke economisch denken komt er aan menselijke verlangens nooit een eind. Gelukspsychologisch onderzoek wijst uit dat dit niet klopt. Juist zaken als het extra leren waarderen van wat men krijgt (dankbaarheid) of het leren omgaan met tegenslag dragen bij aan geluk – aannemende dat iemands wezenlijke behoeften inmiddels vervuld zijn.

Hierbij vindt duidelijk een ander type leerproces plaats, en zijn andere leerinhouden nodig. De bestaande lessenseries over geluk geven daar een goed idee van. Maar een algemene noemer is niet zo makkelijk te vinden. Het heeft te maken met zoiets als (psychologisch) ‘loslaten’, met ‘relativeren’ en met ‘tevreden zijn’.

Een sociale vorm ervan is ‘delen’ (daarbij laat je zelf iets los, geeft het misschien zelfs weg, en deelt tegelijk in de – prettige – ervaring van degene die het ontvangt).

Een rode draad die daarbij wel door veel mensen wordt aangegeven, is de noodzaak om je bewust te zijn van wat zich binnenin jezelf afspeelt: van lichaam en gevoelens. Maar ook van wat je echt zelf wilt (of niet wilt) en van wat je blij maakt.

‘Binnenin’ is immers ‘de plaats waar’ je geluk (maar ook pijn in allerlei vormen) erváárt. Om je daar meer en meer bewust van te worden, kunnen meditatie en mindfulness helpen. Ook oosterse vormen van lichaamsbeoefening passen daar goed bij.

Veel opleidingen die op professioneel handelen voorbereiden trainen hun leerlingen in (een variant op) de cirkel van actie en reflectie. Het is goed denkbaar dit uit te breiden met een stadium van innerlijke gewaarwording. Dat is tegelijk een soort tussentijdse meting/bewustwording van het eigen geluk (of ongeluk), die niet eens in woorden hoeft plaats te vinden, en waardoor je optimaal blijft waarnemen hoe het met je gaat. (Men kan dit zien als een cybernetische feedback in de innerlijke ontwikkeling op weg naar geluk.)

In deze richting, en met dergelijke componenten, vallen mijns inziens een leertheorie en een didaktiek van geluk te ontwikkelen.

Maar hoe zit het dan met geluk in het leerplan van de hele school?
Laten we eerst zeggen dat bijna niemand een kijk heeft op een leerplan voor de hele school. Vrijwel iedereen die het onderwijs wil vernieuwen, spreekt over aanpassingen ten opzichte van het bestaande. Het idee om een school als geheel te ontwerpen, is vrijwel helemaal uit de onderwijsdiscussie verdwenen.

Maar als we dat toch zouden doen, dan moeten we volgens mij uitgaan van de grammatica. Eerste persoon, tweede persoon en derde persoon zijn drie verschillende manieren om in de wereld te staan en om kennis of ruimer, gewaarwordingen, op te doen.

• In de eerste persoon richt ik mij op mezelf en hoe het met mij gaat. (Dit hebben we hierboven beschreven.)

• In de tweede persoon richten wij ons op iemand anders, die wij als medemens (in elk geval als mede-levend-wezen) beschouwen.

• In de derde persoon gaat het over de wereld, die wij voor onze eigen doelen kunnen beheersen en gebruiken.

Deze indeling komt globaal overeen met die van de bekende onderwijsfilosoof Gert Biesta: subjectivering (1e persoon), socialisatie (2e persoon) en kwalificatie (3e persoon).

Het huidige onderwijs is overheersend gericht op derde persoonskennis en competenties vanuit de derde persoon.
Onderwijs waarin geluk z’n gerechtvaardigde plaats inneemt, zou kennis en competenties vanuit alledrie de ‘personen’ een plaats moeten geven. Het voorzien in onze behoeften, kan daarbij eveneens centraal staan. Je kunt behoeften goed vanuit alledrie de perspectieven benaderen.
Idealiter zou je vanuit een dergelijk ‘stramien’, en gebaseerd op de stand van de wetenschappen, een nieuwe indeling van vakken of beter nog leergebieden kunnen maken.
Dat is radicaal, maar… veel (andere) hedendaagse ideeën over goed onderwijs zullen daar uitstekend in passen. Om het makkelijk te houden, maar niet omdat ik ze niet waardeer, ben ik daar op deze plaats stralend aan voorbij gegaan.

En tot die tijd?
• Meer gelukslessen!

• Meer aandacht en waardering voor gevoelens, kortweg voor onze binnenkant. Voor de eerste persoonsdimensie dus.

• Gaandeweg rechtzetten van de verhouding tussen exacte en natuurwetenschappelijke vakken enerzijds (die ten onrechte veel hoger gewaardeerd worden) en sociale en morele leerdoelen en sociaal-wetenschappelijke vakken anderzijds — m.a.w. de status en aandacht voor tweede persoonskennis en competenties mag hoger, die voor derde persoonskennis en competenties mag verhoudingsgewijs wat minder (wat aan de waardering voor mooie ontwikkelingen binnen dat gebied niet hoeft af te doen).

• Meer aandacht voor geluk van ouders en leraren.…

• En vaker nagaan of onderwijsvernieuwingen in termen van geluk iets opbrengen…

Zo niet, wat is daarvan dan de kwaliteit?

Zie ook mijn bijdragen aan de discussie #onderwijs2032 vanuit het perspectief van een gelukkige school.

 

Dit bericht is geplaatst in Onderwijs, Opvoeding, onderwijs en kinderen, Wetenschappelijk onderzoek naar geluk met de tags , , , . Bookmark de permalink.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *