Nivelleren, laten we daar eens wat vaker over PRATEN

Formatie 2012: nivelleren door uitruilen
De mist is opgetrokken. We weten nu hoe het is gegaan. (Zie NRC 3 november.) Van VVD naar PvdA – en weer terug – is een grote afstand. Maar ze wilden geen waterige compromissen. Nee, ze zouden eerlijk ruilen. En het elkaar gunnen.

Uitruilen tussen Mark Rutte (VVD) en Diederik Samson (PvdA)

Uitruilen tussen Mark Rutte (VVD) en Diederik Samsom (PvdA)

De PvdA gunde de VVD het onderwerp ‘belastingen’. De VVD gunde de PvdA het onderwerp ‘ziektekostenpremies’. En zo kreeg de burger de door Marke Rutte beloofde belastingverlaging met een bijkomende denivellering. En tegelijk kregen wij, via de ziektekostenpremie, de door Diederik Samsom nagestreefde nivellering.

Een normaal mens zou denken dat zij elkaar zo de loef probeerden af te steken. Maar nee, er was niets gemeens aan. Er was geen verborgen agenda in het spel. Beide agenda’s lagen open en bloot op tafel. Iedereen zat erbij en gunde het elkaar.

Nivelleren als een kwestie van onderhandelingsstrategie
Toen de kiezers de twee onderwerpen qua koopkracht bij elkaar gingen optellen (in het voorbij gaan aan alle andere onderwerpen) leek Samsom te hebben gewonnen en was de beer los. Maar die beer interesseert ons hier niet, die krijgen ze wel weer te pakken.

Wat belangrijker is, is de onderhandelingsstrategie. Dat is iets wat elke vier jaar – of eerder – terugkomt. Kunnen we daarover iets opsteken?

  1. Een strategie van waterige compromissen, dat is het dus niet.
  2. De alternatieve strategie van gunnen en uitruilen, die dan maar?
  3. Of zijn er nog andere mogelijkheden?

Onderhandelingen vinden plaats tegen een achtergrond
‘Gunnen en uitruilen’ heeft duidelijk zijn sterke kant laten zien. Zelden werd in zo’n korte tijd een kabinet tussen zulke tegengestelde partijen gesmeed. Maar wordt ons land er beter van? Gaan we erop vooruit als we in baanvak A naar rechts gaan en tegelijk in baanvak B naar links? In wat voor voertuig rijden we dan? ‘Leven en laten leven’ is leuk als iedereen zijn eigen ding kan doen, maar als je samen iets voor elkaar moet krijgen, is het lastig.

Toch ‘een waterig compromis’ dan maar? Het verschil delen? Louter rekenkundig zou dit een stuk makkelijker zijn. Dan betaalt iedereen dezelfde ziektekostenpremie en hoef je alleen naar de belastingplannen te kijken om te zien of je erop voor- of achteruit gaat. Maar ja, dan hadden de twee partijen niet zo’n voortvarende start gemaakt.

Wat ons land bij deze formatie opbreekt, is dat we al decennialang geen fatsoenlijke discussie voeren over nivelleren. De ene kant doet alsof het iets is om trots op te zijn, de andere alsof het bijna genant is. Maar nivelleren of niet, op welke manier en in welke mate, is een centraal moreel en politiek filosofisch onderwerp. Het heeft alles te maken met hoe wij aankijken tegen ‘verdienste’ en tegen ‘rechtvaardigheid’.

Maar nu dook het onderwerp opeens bij de formatie op en dan moet je wel een strategie hebben om te onderhandelen, want argumenten om tussen de verschillende standpunten ‘een brug te slaan’ (metafoor bewust gebruikt) waren er niet. ‘Eerlijk delen’ (PvdA) en ‘wie hard werkt, verdient beter’ (VVD) zijn leuk als verkiezingsleus, maar veel te vaag om er verantwoord regeringsbeleid op te baseren.

A. Wat is eerlijk delen?
Eerlijk delen, is wat ethici noemen: rechtvaardig (her)verdelen. Daar zijn boeken over vol geschreven, vooral in de zeventiger en tachtiger jaren. Een mooi voorbeeld zijn die van de politieke filosoof John Rawls (1921-2002). Rawls is extra relevant, omdat zijn hoofdwerk, ‘Een theorie van rechtvaardigheid’, destijds zowel aanhangers vond bij de VVD als bij de PvdA. Zijn boek kon aanhangers van beide partijen overtuigen, omdat het op argumenten was gebaseerd. Ook tegenstanders, en die waren er ruimschoots, zagen zich daardoor gedwongen met argumenten te komen.

Nu horen we hoofdzakelijk kreten (heftige verontwaardiging enerzijds, dempend gesus anderzijds), maar rond het thema ‘rechtvaardigheid’ vond in politiek en politieke filosofie destijds een veelzijdig debat plaats. Waarom horen we hier niets meer van?

Veel van deze discussie is trouwens aan een upgrade toe, omdat ze hoofdzakelijk werd gevoerd in termen van financiële herverdeling. Nu we al zoveel jaren over een aparte gelukswetenschap beschikken, zou je rechtvaardigheid op zijn minst in termen van geld èn geluk moeten beschouwen.

B. Wat is verdienen?
Wat ik verdien, dat is toch wat er aan het eind van de maand op mijn loonstrookje staat?

Echt waar? Waarom ‘verdient’ een misdadiger dan straf? Waarom ‘verdient’ een leerling die verschrikkelijk zijn best doet dan eigenlijk om te slagen?

Of we het leuk vinden of niet: ‘verdienen’ heeft maar heel weinig met loon te maken. Het is in de eersteplaats een doodgewoon en alledaags moreel begrip. (Ook hierover zijn boeken geschreven, die door bijna niemand worden gelezen.)

Vraag je maar eens af: ‘op grond waarvan’ verdient iemand iets wel of niet? Omdat hij zijn best deed? Omdat het ook lukte? Gewoon omdat het lukte, ook al hoefde hij er niet eens zijn best voor te doen? Omdat hij slim was? Omdat hij slimmer was dan anderen? Omdat hij meer uren maakte? Omdat hij hoger in rang was? Omdat hij de baas was? Omdat hij anders weg zou lopen? Omdat hij iets voor de organisatie betekende? Omdat hij iets voor de samenleving betekende?

En ‘wat’ zou hij of zij dan daarvoor verdienen? Een beloning in de vorm van… Geld? Lof? Aanzien? Eer? Een welgemeend compliment? Een bonus van een paar honderd euro? Een bonus van honderdduizend euro? Gezondheid? Meer vrije tijd? Geluk?

En verdient iemand iets wat hem of haar nauwelijks gelukkiger kan maken?

Ai, wie verdient eigenlijk wat?

Laten we hier eens vaker (hardop en samen) over nadenken. Dan hoeven de toekomstige regeringspartijen de volgende keer misschien niet op zo’n klungelige manier hun standpunten uit te ruilen.

Dit bericht is geplaatst in Ethiek en moraal, Politiek met de tags , , , , , , , . Bookmark de permalink.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *